خانه / صنایع دستی / قلم کاری اصفهان

قلم کاری اصفهان

بعد از معرفی مکان های تاریخی و تفریحی با گروه تصمیم گرفتیم تا یک سری از صنایع دستی اصفهان را معرفی کنیم یکی از بهترین صنایع دستی اصفهان قلم کاری است. بهترین مکان برای اینکه از همه ی صنایع دستی اصفهان دیدن کنید بازار قیصریه در میدان نقش جهان می باشد. با ما همراه باشید تا در این مقاله به صورت کامل هنر قلم کاری را شرح دهیم.

سرفصل مطالب

تاریخچه ی قلم کاری اصفهان

نام های قلم کاری اصفهان

پارچه های قلم کاری اصفهان

انواع طرح های قلم کاری

رنگ های قلم کاری

قالب های قلم کاری

مراحل انجام قلم کاری

سوژه امروز قلم کاری

تاریخچه ی قلم کاری اصفهان

تولد این هنر در دوره شاه عباس در قرن یازدهم می باشد که به علت علاقه درباریان و توجه خاصی که به این صنعت داشتند، به کمال رسید. در این دوره انواع قلم کاری تولید و ساخته می شد اما معروف ترین آن ها قلم کاری زر یا اکلیل بود. در دوره شاه عباس لباس بسیاری از مردان ، زنان و کودکان از پارچه های قلم کاری تهیه می شد.

در دوره صفویه این هنر بسیار مورد توجه قرار گرفت و گسترش یافت ، میتوان گفت دوره پررونق آن از دوره صفویه شروع و به اواسط عصر قاجاریه ختم گردید.

قلم کاری  سابقه روشنی ندارد و شاید مفصل‌ ترین توضیحی که تاکنون درباره آن داده شده همان باشد که قبلاً فیلیس آکرمن در جلد سوم کتاب پوپ (Pope) بدست داده و از قول نویسنده ‌ای تصور نموده این صنعت از زمان غزنویان (قرون ۴ و ۵ هجری) پیدا شده ‌است.

در حال حاضر اصفهان مرکز تولید قلم کاری ایران است که در زمان صفویه پایتخت ایران بود. در این دوره بیشتر لباس ‌های مردان و زنان از پارچه‌ های قلمکاری تهیه می‌ شد. یک نوع قلمکاری با طرح و نقش خاص خود به نام دلگه برای لباس مردانه و زنانه تهیه می‌ شد و از انواع دیگر قلمکاری می‌ توان حفره‌ ای زر یا اکلیل جیگرانات قرمز و جیگرنات بنفش را نام برد.

در قرن ده هجری بازار قیصریه اصفهان به صورت مرکز تجمع قلم کار سازان درآمد و کارگاه ‌های تولید از سردر قیصریه تا انتهای بازار ادامه داشت. در حال حاضر قلم کار به وسیله قالب ‌های چوبی که دارای نقوش برجسته است انجام می ‌شود و در حقیقت رکن اصلی قلمکارسازی را قالب‌ سازی تشکیل می‌ دهد که معمولاً توسط افرادی که حرفه و تخصص شان قالب تراشی است به تفکیک رنگ و حداکثر در چهار رنگ بر روی چوب‌ های مانند گلابی و زالزالک تراشیده می‌ شود .

اخیرا اصفهان به عنوان نامزد شهر جهانی قلم کاری از سوی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری به شورای جهانی صنایع دستی معرفی شد.

نام های قلم کاری اصفهان

قلم کاری یا چیت سازی هنر چاپ یا نقش زدن روی پارچه است. قلم کاری واژه ای فارسی است که در زبان هندی به عاریت گرفته شده است. قلم کاری از دو واژه قلم و کاری تشکیل شده است به معنی کار هنری که با قلم انجام می شود.

پارچه های قلم کاری اصفهان

به ‌طور عمده پارچه ‌های معمول مصرفی در قلم کاری عبارتند از: پنبه و ابریشم کتان چلوار کرباس. پارچه ویژه قلم کاری باید نخی باشد چون پذیرش رنگ برای الیاف پنبه به مراتب زیاد تر از پشم می‌ باشد مع‌ الوصف پنج نوع پارچه در قلم کاری بکار برده می ‌شود: پارچه ‌های ابریشمی، کرباس، متقال، ململ حاجی علی اکبری، چلوار و کتان بافت خارجی. 

انواع طرح های قلم کاری

از جمله نقوشی که در هنر قلمکاری مورد استفاده قرار گرفته ‌است می ‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

مناظر تاریخی، جانوران اهلی و وحشی، مینیاتور، شکارگاه ‌های صنعتی، رامشگران و نوازندگان، گل و بوته و اسلیمی، تصاویر شعرا، زنجیره، کتیبه، زورخانه و ورزشگاه ‌ها، داستان ‌های کهن ادبیات فارسی، تصاویر عشاق ایرانی، کتیبه‌ های مزین به اشعار به ویژه اشعار محتشم کاشانی، موضوعات و وقایع تاریخی، داستان ‌های حماسی عاشورا.

رنگ های قلم کاری

رنگ‌ های مورد استفاده در گذشته انواع رنگ ‌های طبیعی شامل رنگ ‌های گیاهی، رنگ‌ های حیوانی و رنگ ‌های معدنی بوده ‌است. اما امروزه به دلیل مراحل سخت تهیه و تثبیت رنگ‌ های طبیعی از رنگ ‌های شیمیایی استفاده می ‌شود. رنگسازی یکی از حساس ترین مراحل ساخت قلم کاری است که طی آن استادکاران بر اساس تجربیاتشان از موادی ساده و ارزان قیمت نظیر پوست انار، روغن کنجد، کتیرا، گل سرخ، شیره انگور، زردچوبه، روغن کرچک، زاج سیاه و سفید، زنگ آهن مواد رنگی مورد نظرشان را تأمین می‌ کنند و پس از آن به تهیه مقدمات چاپ پارچه می‌ پردازند.

رنگ‌ های اصلی مورد استفاده در کار قلم کاری عبارتند از سیاه، قرمز، آبی، سبز، زرد. از ترکیب این رنگ ‌ها به نسبت‌ های معین رنگ‌ های فرعی بدست می‌ آید برای تهیه هر یک از رنگ‌ های اصلی باید بگویم کتیرا را از نظر غلظت در تمام رنگ ‌ها جهت جلوگیری از پخش شدن رنگ در روی پارچه بکار می‌ برند. به این ترتیب که کتیرا را به مدت ۱۰ تا ۱۲ ساعت درآب می‌ خیسانند و سپس این صمغ را به رنگ در تاره یا ظرف سفالی اضافه می‌ نمایند. ماده گیلیسیرین روغن کرچک و کنجد در تمام رنگ ‌ها به منظور ایجاد محیط مناسب و جلوگیری از خشک شدن رنگ در شیار داخل قالب ‌ها و ازدیاد دوام آن‌ ها مورد استفاده قرار می ‌گیرد.

قالب های قلم کاری

قالب چاپ قلم کاری را از چوب درخت گلابی و زالزالک می‌ سازند چون نسبت به سایر چوب ‌ها محکمتر و قابلیت انعطاف‌پذیری بیشتری دارند. از عملیات مهمی که چوب را به شکل قالب مورد استفاده در قلمکاری درمی‌ آورد می‌ توان طرح‌ ریزی و اسکله کاری را نام برد که تماماً با دست به وسیله استادان مجرب و هنرمند انجام می ‌گیرد. قالب را بعد از آماده شدن با پیه چرب می ‌کنند تا چوب خشک نشود و ترک برندارد. برای چاپ یک شکل چهار رنگ چهار قالب به‌طور مجزا تهیه و مورد استفاده قرار می ‌گیرد.

مراحل قلم کاری

قلم کار سازان بعد از تهیه رنگ ‌های لازم که به‌طور عمده شامل پنج رنگ سیاه، قرمز، آبی، سبز و زرد و گاه قهوه‌ ای است ابتدا پارچه‌ هایی را که باید نقش مورد نظر صنعتگر بر روی آن ‌ها چاپ شود به مدت پنج روز در رودخانه قرار می ‌دهند تا هم آهار آن‌ ها از بین برود و هم مواد زائدش خارج شود. یکی دیگر از عملیاتی که به ‌طور معمول قلم کار سازان قبل از چاپ نقش انجام می‌ دهند رنگرزی زمینه نخودی پارچه است که با پوست انار رنگرزی می‌ شود.

بعد از شستشو نوبت به نقش زنی پارچه می‌ رسد و صنعتگر با کمک قالب ‌های چوبی که هر کدام نشان از یک رنگ دارد به چاپ نقوش مختلف بر روی پارچه می ‌پردازد. بعد از نقش زدن با رنگ‌ های مشکی و قرمز پارچه را به رودخانه برده و مدت ۲ تا ۳ ساعت در آب روان می‌ شویند تا رنگ ‌های اضافی خارج شود. سپس خشکانده و آماده تثبیت رنگ می‌ کنند شیوه تثبیت رنگ به این صورت است که ابتدا پاتیلی را پر از آّب کرده و با حرارت دادن آب داخل آن را به مرحله جوش می‌ رسانند.

سپس مقداری حدود ۱۲ کیلوگرم پوست انار ساییده شده را به آن افزوده و بعد مغز روناس را برای تثبیت اضافه می ‌کنند و می ‌جوشانند تا رنگ ‌ها تثبیت شود و بعد از خشکاندن در هوای آزاد برای مراحل منگوله زنی یا ریشه تابی روی آن‌ ها اعمال می ‌شود و سپس آماده ارائه به بازار می‌شود.

سوژه امروز قلم کاری

امروز برای قلم کاری به بازار قیصریه رفتیم و به مغازه ای پا گزاشتیم که ۲۰۰ سال عمر داشت و پی در پی به نوادگان تعلق گرفته شده بود. نام مغازه اخوان بیرجندی نام داشت که دقیقا با یکی از نوادگان بیرجندی رو به رو شدیم پیرمردی مهربان که با خوش رویی از ما استقبال کرد و توانستیم گزارشی مختصر از این هنر تهیه کنیم.

طبق صحبت هایی که با اقای بیرجندی داشتیم یکی از هفت هنر صنایع دستی اصفهان قلم کاری است که به صورت گسترده در اصفهان برای مسافران و توریست ها تولید می شود که یکی از تولیدی های خوب اصفهان تولیدی بیرجندی می باشد.

پارچه هایی در سایزهایی متفاوت و طرح های قلم کاری متفاوت به چشم می خورد طبق گفته ی اقای بیرجندی هر پارچه دارای ۴ قالب می باشد یعنی ۴ قالب درون هم قرار میگیرند و با رنگ های اصلی رنگ می شوند و طرح تولید می شود به گفته ی اقای بیرجندی هر پارچه بسته به سایز و طرح قیمت های متفاوتی دارد.

امروزه رنگ های جدید و طرح های جدید به وجود امده اند که در مغازه ی اقای بیرجندی به چشم می خورد.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *